Vietnamese
English
Bài viết phân tích vì sao không nên quá tôn sùng các bảng xếp hạng “nhà khoa học xuất sắc nhất”, chỉ ra sai sót, khả năng thao túng chỉ số, các chiêu trò mua bán trích dẫn và đề xuất cách đánh giá nghiên cứu nghiêm túc hơn.
Năm 2024, có 19 nhà khoa học từ Việt Nam được nêu tên trong bảng xếp hạng “các nhà khoa học xuất sắc nhất” của trang Research.com, tăng thêm 5 người so với năm 2023. Con số này nghe qua rất ấn tượng và dễ tạo cảm giác tự hào. Thế nhưng, nếu bình tĩnh nhìn lại, câu hỏi quan trọng hơn là: những bảng xếp hạng nhà khoa học như vậy thực sự có giá trị nào, hay chỉ là một cuộc chơi đầy sai sót, dễ bị thao túng, và khiến chúng ta đánh đồng danh tiếng với chất lượng thật sự của nghiên cứu?
Bài viết này phân tích lý do vì sao chúng ta không nên quá tôn sùng hay “phí thời gian” cho các bảng xếp hạng nhà khoa học, chỉ ra những vấn đề kỹ thuật, động cơ tài chính phía sau, cũng như hệ quả đối với hệ sinh thái khoa học – đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang cố gắng nâng cao chất lượng nghiên cứu nhưng lại ngày càng phụ thuộc vào các chỉ số trắc lượng và xếp hạng đầy rủi ro.
Ám ảnh bảng xếp hạng: con đường tắt đầy rủi ro
Trong một thế giới bị ám ảnh bởi các con số, việc dựa vào bảng xếp hạng để đánh giá chất lượng dường như là cách đơn giản nhất. Chỉ cần một vài chỉ số – số bài báo, số trích dẫn, chỉ số H-index – là có thể sắp đặt hàng nghìn nhà khoa học theo “thứ hạng”. Đối với người ngoài chuyên môn, việc “nhìn bảng” có vẻ dễ hơn rất nhiều so với việc đọc kỹ một bài báo khoa học, hiểu phương pháp, đánh giá độ tin cậy và ý nghĩa của kết quả.
Chính sự tiện lợi này khiến các bảng xếp hạng nhà khoa học trở nên hấp dẫn với nhiều bên: từ các nhà nghiên cứu, trường đại học, đến cả cơ quan quản lý và báo chí. Một thứ hạng cao có thể được dùng trong hồ sơ xin việc, xét biên chế, xin đề tài, thăng chức, hoặc để tăng uy tín cho trường đại học. Các địa phương, cơ quan quản lý cũng dễ bị thuyết phục bởi những con số “đẹp”, từ đó ưu ái phân bổ ngân sách hay vinh danh mà không rà soát sâu chất lượng thực sự.
Nhưng giống như mọi con đường tắt khác, bảng xếp hạng luôn tiềm ẩn rủi ro: sai số kỹ thuật, dữ liệu không đầy đủ, thuật toán thiếu minh bạch, và đặc biệt là khả năng bị thao túng. Một khi thành tích gắn trực tiếp với tiền bạc, vị trí, danh tiếng, thì động lực để “lách luật” và “chơi chiêu” sẽ càng mạnh.
Research.com và những hạn chế khó bỏ qua
Trường hợp của Research.com là minh họa điển hình. Báo chí Việt Nam đã nhiều lần phản ánh các sai sót trong bảng xếp hạng nhà khoa học của trang này: dữ liệu thiếu, trùng lặp, phân loại ngành nghề không chính xác, thậm chí có trường hợp nhà khoa học không còn hoạt động nghiên cứu tích cực nhưng vẫn đứng ở vị trí khá cao. Việc thu thập và xử lý dữ liệu của họ không hề đạt chuẩn nghiêm ngặt như nhiều người lầm tưởng.
Khi được chất vấn về các vấn đề này, đại diện Research.com thừa nhận “có những vấn đề trong bảng xếp hạng” và nói rằng họ “đang nghiêm túc xem xét lo ngại của các nhà khoa học và tích cực tháo gỡ từng bước”. Tuy nhiên, sau đó họ nhanh chóng chuyển chủ đề sang đề nghị “trao đổi bài viết” giữa các trang web – một hình thức xây dựng liên kết nhằm tối ưu hóa thuật toán tìm kiếm, mang đậm màu sắc marketing hơn là khoa học.
Đáng chú ý hơn, trong quá trình trao đổi, Research.com giới thiệu đối tác là một công ty marketing chuyên “thu hút khách hàng tiềm năng, thúc đẩy tăng trưởng cho các công ty cung cấp dịch vụ điện toán đám mây”. Điều này cho thấy đằng sau lớp vỏ “bảng xếp hạng nhà khoa học” là một hoạt động kinh doanh nội dung và dữ liệu, trong đó uy tín khoa học chỉ là công cụ để hút người dùng, nâng cao thứ hạng tìm kiếm và thu lợi.
Vì sao các bảng xếp hạng vẫn thu hút sự chú ý?
Câu trả lời ngắn gọn là: vì tiền và danh tiếng. Đối với nhiều nhà khoa học, việc xuất hiện trên một bảng xếp hạng quốc tế đem lại lợi thế rõ rệt: hồ sơ đẹp hơn, khả năng xin tài trợ hoặc đề tài lớn cao hơn, cơ hội thăng tiến tốt hơn. Với các trường đại học, tuyển được người có tên trong danh sách “nhà khoa học xuất sắc nhất” có thể lập tức dùng làm bằng chứng cho “thành tích quốc tế”, giúp họ vươn lên trên các bảng xếp hạng đại học, từ đó thu hút sinh viên, giảng viên và ngân sách.
Cơ quan quản lý và truyền thông cũng dễ bị cuốn vào vòng xoáy này. Một bản tin “Việt Nam có X nhà khoa học lọt vào top Y thế giới” luôn hấp dẫn, dễ gây tự hào, dễ lan truyền. Ít ai dành thời gian hỏi: bảng xếp hạng đó do ai lập ra, dựa trên dữ liệu gì, có độc lập, minh bạch và được cộng đồng khoa học tôn trọng hay không.
Chỉ số trắc lượng: khi con số lấn át chất lượng
Không chỉ Research.com, nhiều quốc gia và tổ chức đã và đang tận dụng (và lạm dụng) các chỉ số trắc lượng – số bài báo, số trích dẫn, chỉ số tạp chí – như thước đo gần như duy nhất cho chất lượng nghiên cứu. Vấn đề là, một bài báo được trích dẫn nhiều chưa chắc là bài báo tốt; đôi khi nó nổi tiếng vì gây tranh cãi, vì sai sót, hoặc vì thuộc một “nhóm trích dẫn lẫn nhau” để tăng chỉ số.
Trung Quốc là ví dụ đặc biệt rõ. Nước này từng được tờ The Economist ca ngợi là “siêu cường khoa học” vì dẫn đầu trên Nature Index – một bảng xếp hạng dựa trên số bài báo đăng trên các tạp chí được xem là danh tiếng. Nhưng cùng lúc đó, Trung Quốc cũng chiếm tới hơn một nửa trong số khoảng 50.000 bài báo bị rút lại trên toàn thế giới. Con số này cho thấy đằng sau thành tích ấn tượng là một “bóng tối” của áp lực, thưởng phạt bằng tiền và những hành vi gian lận ngày càng tinh vi.
Ở nhiều nơi, giảng viên đại học, kể cả giảng viên lâm sàng tại các trường y – những người lẽ ra phải ưu tiên chữa bệnh, giảng dạy – vẫn bị buộc phải công bố bài báo khoa học để giữ vị trí, tăng lương, hay chỉ đơn giản là “đủ chuẩn”. Kết quả là họ phải chạy theo các tạp chí “dễ đăng”, tham gia hoặc bị lôi kéo vào các đường dây sản xuất bài báo (paper mills), mua bài, bán tên tác giả, tự trích dẫn dày đặc, tất cả chỉ để nâng cao một vài con số.
Từ nhóm trích dẫn lẫn nhau đến mua bài báo
Khi chỉ số trắc lượng được xem là “tấm vé” để thăng tiến, những chiêu trò gian lận gần như là hệ quả tất yếu. Các nhà khoa học có thể lập nên các nhóm trích dẫn lẫn nhau: anh trích dẫn tôi, tôi trích dẫn anh, cả nhóm cùng tăng số trích dẫn và chỉ số. Tạp chí yếu kém hoặc thiếu đạo đức có thể tham gia “bắt tay” bằng cách chấp nhận bài dễ dàng hơn, miễn là có lợi cho chỉ số của tạp chí.
Ở Ấn Độ, đã từng có trường hợp một trường nha khoa bị phát hiện tự trích dẫn hàng loạt, với số lượng bất thường, chỉ nhằm bơm thổi thứ hạng của họ trong các bảng xếp hạng đại học và xếp hạng ngành. Về mặt hình thức, các bài báo đó có thể vẫn là nghiên cứu “thật”, nhưng hệ thống trích dẫn được “choreography” theo cách có lợi tối đa cho chỉ số.
Không chỉ trích dẫn, một “thị trường ngầm” bài báo khoa học cũng phát triển mạnh. Các lò sản xuất bài báo (paper mills) viết sẵn nghiên cứu, dữ liệu giả hoặc nửa thật nửa giả, rồi bán cho những ai cần. Người mua được thêm bài báo, thêm trích dẫn, thêm cơ hội thăng tiến; kẻ bán thu lợi nhuận; còn hệ thống khoa học nói chung thì bị bào mòn niềm tin.
Thuê danh tiếng: bài toán Ả Rập Xê Út và nhiều nơi khác
Một chiến lược khác để leo hạng là “thuê danh tiếng”. Ở Ả Rập Xê Út, một số trường đại học được cho là đã tuyển dụng nhiều nhà toán học danh tiếng làm giáo sư danh dự hoặc làm việc bán thời gian. Trên thực tế, những người này có thể gần như không giảng dạy, không làm việc tại chỗ, nhưng tên của họ được gắn với trường, và mọi trích dẫn từ các công trình của họ đều được tính vào thành tích của trường.
Cách làm này là một hình thức “mua chỉ số”: thay vì đầu tư lâu dài để xây dựng năng lực nghiên cứu nội tại, người ta đi “thuê” những cái tên sẵn có uy tín, rồi dùng họ làm “nam châm” trong các bảng xếp hạng. Về bản chất, đó không phải là phát triển khoa học, mà chỉ là thao túng cách tính điểm.
Khi các bảng xếp hạng nhà khoa học và trường đại học trở thành mục tiêu, mọi thứ dễ bị đảo ngược: thay vì hỏi “chúng ta giải quyết được vấn đề gì cho khoa học và xã hội?”, người ta hỏi “làm sao tăng điểm xếp hạng nhanh nhất?”. Và khi câu hỏi sai, mọi câu trả lời phía sau cũng dễ bị lệch lạc theo.
Đằng sau bảng xếp hạng: khi kinh doanh núp bóng khoa học
Trở lại câu chuyện Research.com, việc họ đề nghị cộng tác bằng cách trao đổi bài viết, xây dựng liên kết, giới thiệu sang một công ty marketing cho thấy mục tiêu cốt lõi không nằm ở việc “phụng sự cộng đồng khoa học”, mà là tối ưu hóa lưu lượng truy cập và doanh thu. Bảng xếp hạng nhà khoa học ở đây giống như một sản phẩm nội dung được đóng gói khéo léo, sử dụng danh tiếng cá nhân và tổ chức để thu hút người dùng.
Đối với nhiều nền tảng dạng này, dữ liệu khoa học – tên tác giả, số bài báo, chỉ số trích dẫn – là tài nguyên miễn phí mà họ có thể khai thác, gom lại, trình bày với giao diện bắt mắt rồi “bán” dưới nhiều hình thức: bản quyền dữ liệu, gói dịch vụ phân tích, quảng cáo, tài trợ nội dung… Trong khi đó, các nhà khoa học – những người tạo ra dữ liệu – không hề được chia sẻ lợi ích, thậm chí còn bị xếp hạng sai, bị gắn nhãn thiếu chính xác, hoặc bị sử dụng tên tuổi để phục vụ mục đích thương mại mà họ không kiểm soát.
Khi lỗi hệ thống trở thành chuẩn mực
Vấn đề không chỉ nằm ở một trang web cụ thể, mà ở chỗ các bảng xếp hạng nhà khoa học kiểu này đang dần trở thành “chuẩn mực” trong mắt công chúng và một phần giới quản lý. Nhiều người sẵn sàng tin rằng “nếu được xếp hạng cao thì chắc chắn là giỏi”, mà không đặt câu hỏi về phương pháp, nguồn dữ liệu và mục đích của người lập bảng.
Khi những bảng xếp hạng thiếu chặt chẽ được dùng làm căn cứ để phân bổ ngân sách, xét thưởng, vinh danh, hoặc định hướng chính sách, thì lỗi hệ thống đã trở thành một phần của cơ chế vận hành. Lúc đó, ngay cả những người không muốn tham gia cuộc chơi “chỉ số” cũng bị kéo vào, nếu không muốn tụt lại phía sau trong môi trường cạnh tranh không lành mạnh.
Truyền thông và hiệu ứng “tự hào vội vàng”
Truyền thông, đặc biệt là báo chí phổ thông, thường bị cuốn vào nhịp đưa tin nhanh. Một thông cáo báo chí về việc “Việt Nam có X nhà khoa học lọt top Y thế giới” dễ trở thành tin nóng, ít ai kịp kiểm tra nguồn hoặc chất lượng của bảng xếp hạng. Người đọc thì hứng khởi, chia sẻ, bình luận, cảm thấy tự hào, trong khi những câu hỏi quan trọng như “xếp hạng đó có ý nghĩa gì?” lại bị bỏ quên.
Kết quả là xã hội dễ bị ru ngủ bởi những danh hiệu đẹp, thay vì tập trung vào việc nâng cao thực chất chất lượng nghiên cứu, cải thiện điều kiện làm việc cho nhà khoa học, hay đầu tư cho các nhóm nghiên cứu giải quyết vấn đề cụ thể của đất nước.
Thay vì xem bảng xếp hạng, hãy đọc bài báo
Tất cả những điều trên không có nghĩa là mọi bảng xếp hạng nhà khoa học đều vô dụng, hay mọi chỉ số đều phải vứt bỏ. Vấn đề nằm ở chỗ: chúng ta đã lạm dụng chúng, và quá nhiều người coi chúng như tiêu chuẩn tuyệt đối thay vì chỉ là một công cụ tham khảo, lại còn là công cụ rất dễ sai và dễ bị thao túng.
Nếu mục tiêu của chúng ta là đánh giá chất lượng nghiên cứu và đặc biệt là độ tin cậy của một công trình, thì cách duy nhất – dù mất thời gian – vẫn là: mở bài báo ra và đọc. Không thể chỉ nhìn vào tên tạp chí, số trích dẫn, hay thứ hạng của tác giả trên một bảng xếp hạng để kết luận rằng nghiên cứu đó “tốt” hay “xấu”.
Đọc để hiểu, không phải để đếm
Đánh giá khoa học nghiêm túc đòi hỏi phải hiểu: câu hỏi nghiên cứu là gì, phương pháp có phù hợp không, dữ liệu được thu thập và xử lý ra sao, phân tích có logic không, kết luận có hợp lý và trung thực với dữ liệu không, giới hạn của nghiên cứu là gì. Những điều này không thể rút gọn thành một vài con số.
Việc một bài báo được đăng trên tạp chí uy tín hay được trích dẫn rộng rãi có thể là tín hiệu tham khảo, nhưng nó không thay thế cho việc đọc. Trích dẫn nhiều đôi khi phản ánh tranh cãi, sai sót hoặc tính “thời thượng” của chủ đề hơn là chất lượng nội tại. Một công trình quan trọng, giải quyết vấn đề rất đặc thù nhưng hữu ích cho cộng đồng nhỏ cũng có thể bị xem nhẹ nếu chỉ nhìn vào chỉ số.
Trách nhiệm của nhà khoa học, trường đại học và cơ quan quản lý
Muốn thoát khỏi cơn ám ảnh bảng xếp hạng, các bên trong hệ sinh thái khoa học phải cùng thay đổi. Nhà khoa học cần trung thực với chính mình, không đánh đổi đạo đức nghề nghiệp để chạy theo chỉ số. Trường đại học cần xây dựng cơ chế đánh giá đa chiều, coi trọng chất lượng, tác động xã hội, đóng góp cho đào tạo, thay vì chỉ đếm bài báo và xếp hạng.
Cơ quan quản lý, khi phân bổ ngân sách hay xét thưởng, cần tham khảo ý kiến chuyên gia độc lập, yêu cầu đánh giá chuyên môn thực thụ, chứ không chỉ dựa trên vài cái tên trong một bảng xếp hạng nhà khoa học không rõ nguồn gốc. Các hội đồng khoa học phải dành thời gian đọc, tranh luận, chất vấn, thay vì “khoán trắng” cho những con số.
Kết luận: Hãy đóng trang xếp hạng lại và mở bài báo ra
Khi đại diện Research.com liên hệ và nói rằng họ “có cùng sứ mệnh cung cấp tài nguyên giáo dục chất lượng cao”, rồi nhanh chóng chuyển sang chuyện trao đổi bài viết, tối ưu SEO và hợp tác với công ty marketing, chúng ta có thể thấy rõ động cơ thực sự phía sau bức màn “khoa học”.
Sự thật là: không có bảng xếp hạng nhà khoa học nào, dù nghe “hoành tráng” đến đâu, đáng để chúng ta đặt niềm tin tuyệt đối hay “phí thời gian” tranh cãi hơn thua. Một số bảng có thể hữu ích phần nào nếu dùng đúng cách, nhưng tất cả đều có giới hạn và rủi ro lệch lạc, sai sót, thao túng.
Nếu bạn thực sự muốn biết một nhà khoa học có đáng tin hay không, công trình của họ có giá trị hay không, hãy làm điều đơn giản nhưng khó nhất: đóng các trang xếp hạng lại và mở bài báo ra đọc. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể đánh giá khoa học bằng khoa học – thay vì bằng những con số được tô vẽ trên các bảng xếp hạng đầy ảo tưởng.
VĂN PHÒNG TUYỂN SINH - TRƯỜNG CAO ĐẲNG ĐẠI VIỆT SÀI GÒN CƠ SỞ CẦN THƠ
Địa chỉ: 279AA Nguyễn Văn Cừ nối dài, Phường An Bình, Thành phố Cần Thơ
Hotline/ Zalo: 0827670999 - 0827671999
