Vietnamese
English
Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2024 khép lại cũng là lúc cách thi cũ nhường chỗ cho định dạng đề thi mới từ 2025, kéo theo thay đổi sâu rộng về dạy học, ôn luyện, đánh giá năng lực, định hướng tương lai học sinh.
Bối cảnh chia tay cách thi cũ trong kỳ thi tốt nghiệp THPT
Kỳ thi cuối cùng của chương trình giáo dục phổ thông cũ đã khép lại trong những cảm xúc rất đặc biệt. Ở nhiều phòng thi, khi tiếng trống kết thúc môn cuối cùng vang lên, học sinh ôm nhau, thở phào vì một chặng đường dài đã qua. Nhưng đi kèm với niềm vui ấy là không ít nỗi băn khoăn: đề thi vẫn mang dáng dấp rất quen thuộc, rất “cũ”, ngay cả khi tất cả đều biết đây là mùa kỳ thi tốt nghiệp THPT cuối cùng theo cách thi truyền thống.
Trong nhiều năm, trước mỗi mùa thi quốc gia, dư luận lại rộn ràng với những câu chuyện đoán đề, đặc biệt là đề thi môn ngữ văn. Trên mạng xã hội, trong các nhóm học tập, thậm chí ngoài quán nước vỉa hè gần cổng trường, đâu đâu cũng vang lên những “dự đoán đề, soi tủ”. Thực ra, đó không phải là điều gì quá bí hiểm. Khi Bộ GD-ĐT luôn nhắc trong hướng dẫn ôn tập rằng: “Đề thi nằm trong chương trình giáo dục phổ thông, chủ yếu tập trung ở lớp 12” hay “ôn thi bám sát sách giáo khoa”, thì phạm vi dự đoán gần như đã được khoanh vùng rất rõ.
Chương trình giáo dục phổ thông 2006 chỉ có một chương trình, một bộ sách chính thức. Sách giáo khoa ngữ văn lớp 12 lại chỉ gồm một số lượng khá hạn chế các tác phẩm văn học. Thêm vào đó, nhiều năm nay tồn tại một “luật bất thành văn”: đề thi phần văn học chỉ ra vào tác phẩm trong nước, ít khi đụng đến tác phẩm nước ngoài. Vì vậy, phần lớn đề thi xoay quanh vài văn bản quen thuộc, đến mức chỉ cần nhìn tên tác phẩm là cả thí sinh lẫn giáo viên đều có thể đoán trước cấu trúc câu hỏi.
“Văn mẫu” và những giới hạn của cách thi cũ
Dù lãnh đạo ngành giáo dục nhiều lần khẳng định quyết tâm “nói không với văn mẫu”, nhưng thực tế, chính cấu trúc và phạm vi đề thi ngữ văn lại tạo điều kiện để văn mẫu tiếp tục tồn tại. Khi dữ liệu đề bị bó hẹp vào một vài văn bản cố định, học sinh có xu hướng học thuộc những bài viết sẵn, thay vì rèn luyện tư duy, cảm thụ và cách diễn đạt của riêng mình.
Không ít giáo viên tâm huyết cũng phải thừa nhận rằng họ bị đặt vào thế khó. Nếu không cho học sinh luyện “dàn ý mẫu”, các em dễ cảm thấy hụt hẫng, lo lắng vì nghĩ rằng mình “không trúng tủ”. Còn nếu chiều theo xu hướng học thuộc, họ lại thấy trái với mong muốn giáo dục học sinh biết suy nghĩ độc lập và sáng tạo. Thế nên nhiều người chỉ biết tự động viên: “Cố nốt năm nay, sang năm thi theo cách mới rồi mọi chuyện sẽ khác”.
Việc đề thi năm vừa rồi trùng khớp với những phỏng đoán trên mạng xã hội càng làm cho sự nghi ngờ và hoài niệm về cách thi cũ rõ nét hơn. Bộ GD-ĐT cũng thẳng thắn thừa nhận rằng số lượng tác phẩm văn học trong chương trình hiện hành và phạm vi ra đề là có giới hạn; vì thế, việc đoán trúng tác phẩm, tác giả là điều “ngẫu nhiên nhưng có thể xảy ra”. Tuy nhiên, “ngẫu nhiên” ấy lại diễn ra quá thường xuyên, khiến nhiều người cảm thấy cần phải thay đổi tận gốc cách xây dựng đề thi.
Không chỉ môn văn: hạn chế trong thi trắc nghiệm
Câu chuyện cần đổi mới không chỉ dừng lại ở môn ngữ văn. Với các môn thi trắc nghiệm như Toán, Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân, nhiều chuyên gia, nhà khoa học đã nhiều lần lên tiếng, thậm chí gửi kiến nghị tập thể đề nghị Bộ GD-ĐT xem xét lại cách ra đề. Họ lo ngại rằng, việc quá phụ thuộc vào trắc nghiệm với 4 lựa chọn cố định dễ làm suy giảm khả năng lập luận, phân tích, đặt vấn đề và giải quyết vấn đề của học sinh.
Khi đề thi dồn nặng vào việc chọn nhanh phương án đúng, học sinh dễ có thói quen “luyện mẹo”, học các kỹ thuật giải nhanh thay vì hiểu sâu bản chất kiến thức. Một bộ phận học sinh chỉ cần nắm công thức, ghi nhớ một số dạng bài quen thuộc là có thể đạt điểm cao, trong khi năng lực tư duy logic, giải quyết tình huống thực tiễn lại chưa được kích hoạt đầy đủ.
Ngay cả với các môn khoa học xã hội, hình thức thi trắc nghiệm kiểu cũ cũng khiến việc đánh giá năng lực cảm thụ, phân tích, liên hệ thực tiễn của học sinh bị giới hạn. Những câu hỏi chỉ yêu cầu nhận diện sự kiện, ghi nhớ mốc thời gian, chọn đáp án đúng – sai chưa đủ để phản ánh khả năng suy nghĩ độc lập và sáng tạo của người học.
Cách thi mới và kỳ vọng đổi mới kỳ thi tốt nghiệp THPT
Đổi mới đề thi ngữ văn: thoát khỏi “vùng an toàn” sách giáo khoa
Bắt đầu từ kỳ kỳ thi tốt nghiệp THPT mới, một số thay đổi quan trọng đã được khẳng định, trong đó nổi bật là việc đề thi môn ngữ văn sẽ sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa. Điều này đồng nghĩa với việc các em không thể chỉ dựa vào vài tác phẩm quen thuộc, không thể học thuộc văn mẫu rồi “sao chép” vào bài làm.
Khi ngữ liệu mở rộng ra ngoài sách giáo khoa, khả năng đọc hiểu, phân tích, cảm thụ và kết nối kiến thức đời sống của học sinh sẽ được đặt lên hàng đầu. Những bạn chịu khó đọc sách, quan sát xã hội, biết liên hệ giữa văn bản và trải nghiệm cá nhân sẽ có lợi thế rõ rệt. Ngược lại, lối học “thuộc lòng – chép lại” sẽ dần mất đất sống.
Đối với giáo viên, thay đổi này buộc họ phải làm mới cách dạy: không chỉ “giảng bài theo văn bản trong sách” mà còn phải tổ chức cho học sinh luyện đọc nhiều dạng văn bản khác nhau, từ báo chí, văn học, nghị luận xã hội đến những văn bản đa phương thức. Mục tiêu của môn ngữ văn vì thế tiến gần hơn với việc hình thành năng lực ngôn ngữ, tư duy phê phán, thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ nội dung tác phẩm.
Cấu trúc trắc nghiệm mới: giảm “khoảng may mắn”, tăng tư duy
Về phía các môn thi trắc nghiệm, Bộ GD-ĐT cũng đã nhìn nhận rằng cách thi trắc nghiệm với 100% câu hỏi 4 lựa chọn không còn phù hợp. Kỳ thi năm nay được xác định là lần cuối cùng áp dụng cấu trúc đề trắc nghiệm hoàn toàn theo dạng này. Từ năm sau, cấu trúc đề dự kiến đa dạng hơn, có thể kết hợp nhiều dạng câu hỏi khác nhau, qua đó giảm xác suất “khoanh bừa” mà vẫn được điểm.
Khi xác suất chọn ngẫu nhiên một đáp án đúng giảm xuống, học sinh buộc phải thực sự hiểu bài. Những câu hỏi yêu cầu phân tích số liệu, đánh giá tình huống, giải thích hiện tượng… sẽ xuất hiện nhiều hơn. Điều đó góp phần kéo hoạt động ôn luyện trở lại quỹ đạo: chú trọng vào hiểu sâu và vận dụng, thay vì “luyện đề” một cách máy móc.
Thực tế, khẩu hiệu “thi thế nào, học thế ấy” tuy gây nhiều tranh cãi nhưng vẫn phản ánh khá chính xác mối quan hệ giữa kiểm tra – đánh giá và dạy học. Khi kỳ thi tốt nghiệp THPT thay đổi theo hướng đề cao năng lực, các nhà trường cũng phải chuyển mình, thay đổi phương pháp để đồng hành cùng học sinh. Nếu cứ giữ cách dạy cũ cho một kỳ thi mới, chắc chắn sẽ tạo ra khoảng trống và áp lực rất lớn cho cả thầy và trò.
Thách thức và cơ hội cho giáo viên trong giai đoạn chuyển đổi
Với giáo viên, bước chuyển từ cách thi cũ sang cách thi mới đặt ra hàng loạt yêu cầu. Không chỉ là chuyện làm quen với ma trận đề thi mới, mà còn là việc thay đổi tư duy dạy học. Giáo viên không thể chỉ “truyền đạt kiến thức” mà phải trở thành người tổ chức hoạt động, dẫn dắt học sinh khám phá, thảo luận, tranh luận, tự rút ra kết luận.
Nhiều trường đã bắt đầu triển khai các chuyên đề bồi dưỡng, tập huấn về xây dựng kế hoạch giáo dục, đa dạng hóa phương pháp đánh giá thường xuyên, đánh giá bằng sản phẩm học tập, dự án… Sự thay đổi này đòi hỏi nhiều công sức và thời gian, nhưng cũng là cơ hội để giáo viên thể hiện sáng kiến, khẳng định chuyên môn, chủ động “cập nhật” mình.
Cùng lúc, giáo viên cũng phải đối mặt với áp lực từ phụ huynh và học sinh, vốn đã quen với lối ôn luyện truyền thống. Khi giáo viên dành thời gian cho các hoạt động trải nghiệm, thảo luận nhóm, dự án học tập, đôi khi có ý kiến lo ngại rằng “không đủ thời gian làm bài tập, luyện đề”. Việc giải thích, thuyết phục để phụ huynh hiểu rằng kỳ thi tốt nghiệp THPT đang đổi mới theo hướng đánh giá năng lực là một nhiệm vụ không hề đơn giản.
Học sinh chuẩn bị gì cho kỳ thi tốt nghiệp THPT theo cách mới?
Với học sinh, chấm dứt cách thi cũ không chỉ là thay đổi về đề thi, mà còn là lời nhắc nhở về cách học. Không thể trông chờ vào “tủ đề”, “dàn ý mẫu”, “bộ công thức siêu tốc” như trước, các em cần xây dựng nền tảng kiến thức vững chắc và thói quen tự học lâu dài.
Trong môn ngữ văn, học sinh nên tăng cường đọc thêm các văn bản ngoài sách giáo khoa: truyện ngắn, ký, thơ hiện đại, bài báo, bài bình luận, những đoạn trích có giá trị tư tưởng và nghệ thuật. Quan trọng hơn, sau mỗi lần đọc, hãy tập tóm tắt, nêu cảm nhận, chỉ ra chi tiết gây ấn tượng, liên hệ với trải nghiệm của bản thân. Đó chính là cách tự rèn luyện năng lực đọc hiểu và viết, phù hợp với định hướng đề thi mới.
Với các môn thi trắc nghiệm, thay vì chỉ giải thật nhiều đề, học sinh cần dành thời gian hiểu rõ bản chất kiến thức, mối liên hệ giữa các phần, các chương. Khi gặp câu hỏi lạ, việc hiểu sâu giúp các em biết suy luận, loại trừ, xử lý tình huống, thay vì rơi vào trạng thái “đánh liều” chọn đáp án. Càng gần kỳ thi tốt nghiệp THPT, việc kết hợp giữa ôn tập trọng tâm và luyện đề theo định hướng mới sẽ càng trở nên quan trọng.
Vai trò của phụ huynh trong giai đoạn chuyển đổi cách thi
Phụ huynh cũng là một chủ thể quan trọng trong quá trình đổi mới. Nếu phụ huynh chỉ quan tâm tới điểm số, xếp hạng, lượng đề con làm được mỗi ngày, họ có xu hướng gây áp lực, kéo con trở lại với lối học “nhồi nhét” cũ. Ngược lại, khi phụ huynh hiểu rằng cách thi mới yêu cầu năng lực tổng hợp, khả năng vận dụng, họ sẽ đồng hành cùng nhà trường, cùng giáo viên theo hướng tích cực hơn.
Việc trao đổi thường xuyên với giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn để nắm bắt định hướng ôn tập, cách thức kiểm tra là rất cần thiết. Thay vì chỉ hỏi “Con làm được bao nhiêu đề?” hoặc “Điểm thử của con là bao nhiêu?”, phụ huynh có thể hỏi “Con hiểu được thêm điều gì từ bài học này?”, “Con thấy mình còn yếu ở kỹ năng nào, thầy cô đã gợi ý cách khắc phục ra sao?”. Những câu hỏi như vậy giúp học sinh ý thức rõ hơn về năng lực của bản thân, từ đó chủ động điều chỉnh cách học.
Từ chia tay cách thi cũ đến xây dựng văn hoá học tập mới
Thi thay đổi để học thay đổi
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều nhà giáo dục cho rằng, muốn đổi mới dạy học phải bắt đầu từ đổi mới kiểm tra đánh giá. Khi kỳ thi tốt nghiệp THPT được thiết kế theo hướng đánh giá năng lực, toàn bộ hệ sinh thái giáo dục – từ chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy, cách học, đến hoạt động tư vấn tâm lý – đều sẽ từng bước điều chỉnh để thích ứng.
Chấm dứt cách thi cũ không có nghĩa là phủ nhận hoàn toàn những gì đã từng tồn tại, mà là nhìn nhận rõ những giới hạn của nó để tiến tới một giai đoạn mới phù hợp hơn với yêu cầu phát triển của xã hội. Trong thế giới đang đổi thay rất nhanh, người học không chỉ cần biết “học gì” mà còn phải biết “học như thế nào”, “tự học ra sao”, “giải quyết vấn đề như thế nào”.
Cách thi mới, với đề mở, với ngữ liệu đa dạng, với cấu trúc trắc nghiệm chú trọng tư duy, là cơ hội để hình thành văn hoá học tập mới: học để hiểu, học để vận dụng, học suốt đời. Điều này sẽ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi mỗi học sinh, giáo viên, phụ huynh và nhà quản lý giáo dục cùng nhìn về một hướng.
Những bước chuẩn bị cần thiết cho chặng đường phía trước
Trong thời gian tới, việc xây dựng kế hoạch chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp THPT theo cách thi mới nên được thực hiện một cách bài bản, với sự phối hợp của nhiều bên. Các nhà trường cần:
– Rà soát lại kế hoạch dạy học, đảm bảo thời lượng cho hoạt động luyện tập, vận dụng, trải nghiệm thay vì chỉ giảng bài một chiều.
– Tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học, cùng nhau phân tích đề thi minh hoạ, xây dựng ma trận đề kiểm tra phù hợp với định hướng mới.
– Khuyến khích giáo viên sử dụng đa dạng phương pháp: dạy học dự án, dạy học theo tình huống, thảo luận nhóm, thuyết trình, phản biện… để học sinh được rèn luyện tư duy toàn diện.
Về phía học sinh, cần:
– Xây dựng thời gian biểu học tập khoa học, cân bằng giữa việc củng cố kiến thức cơ bản và luyện tập nâng cao.
– Tập thói quen tự hệ thống hoá kiến thức bằng sơ đồ tư duy, bảng so sánh, ghi chép cá nhân.
– Chủ động trao đổi với thầy cô về những điểm còn yếu, xin gợi ý tài liệu mở rộng, bài đọc thêm, dạng bài vận dụng.
– Rèn luyện sức khoẻ tinh thần, biết cách quản lý căng thẳng trong giai đoạn nước rút của kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Phụ huynh có thể:
– Đồng hành cùng con trong việc lập kế hoạch học tập và nghỉ ngơi hợp lý.
– Hạn chế so sánh con với bạn bè, tránh gây áp lực quá mức về điểm số.
– Tạo môi trường giao tiếp tích cực trong gia đình, lắng nghe con chia sẻ về những lo lắng liên quan đến cách thi mới và định hướng tương lai sau kỳ thi.
Niềm tin vào một kỳ thi tốt nghiệp THPT công bằng và nhân văn hơn
Mọi sự thay đổi đều mang theo những lo âu ban đầu. Tuy nhiên, nếu nhìn xa hơn khuôn khổ một mùa thi, có thể thấy rằng việc chấm dứt cách thi cũ và từng bước triển khai cách thi mới là xu thế tất yếu. Một kỳ thi quốc gia không chỉ có nhiệm vụ “lọc” hay “xếp hạng” học sinh, mà còn gửi đi thông điệp về triết lý giáo dục: chúng ta coi trọng điều gì ở người học.
Khi đề thi bớt đi tính “đánh đố”, bớt phụ thuộc vào học thuộc lòng, khi những câu hỏi gắn với đời sống, với năng lực giải quyết vấn đề xuất hiện nhiều hơn, học sinh có cơ hội thể hiện bản thân một cách toàn diện hơn. Đó là dấu hiệu của một kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa công bằng, vừa nhân văn, tôn trọng sự khác biệt và phát huy tiềm năng của từng cá nhân.
Chặng đường phía trước chắc chắn còn nhiều việc phải làm: hoàn thiện ngân hàng câu hỏi, chuẩn hóa công tác ra đề, tổ chức thi an toàn, hỗ trợ các địa phương khó khăn… Nhưng quan trọng nhất, bước ngoặt đầu tiên đã được xác lập: chúng ta đã dám nói lời chia tay với cách thi cũ, để mở ra cơ hội xây dựng một nền văn hoá thi cử và học tập mới – nơi học sinh không chỉ thi để vượt qua một kỳ thi, mà còn học để bước vào tương lai với hành trang vững vàng hơn.
VĂN PHÒNG TUYỂN SINH - TRƯỜNG CAO ĐẲNG ĐẠI VIỆT SÀI GÒN CƠ SỞ CẦN THƠ
Địa chỉ: 279AA Nguyễn Văn Cừ nối dài, Phường An Bình, Thành phố Cần Thơ
Hotline/ Zalo: 0827670999 - 0827671999
